Καρπάσιν μας υπομονήν
Της Καρπασίας σιαιρετώ, εσάς εγκλωβισμένοιτα κάστια του Ιησού, μες στην σκλαφκιάν τραβάτεμαζίν με τον Απόστολον αντάμα ριζωμένοινα φέξει…
Κοινότητα Ριζοκαρπάσου
Μνήμη · Ιστορία · Ζωντανή παρουσία
Ψηφιακό αρχείο μνήμης για το Ριζοκάρπασο: η ιστορία, οι άνθρωποι και η παράδοση της ανατολικότερης κωμόπολης της Κύπρου.
Ένας τόπος με ιστορία
Το Ριζοκάρπασο βρίσκεται στο άκρο της χερσονήσου της Καρπασίας. Μετά το 1974 η κοινότητα έμεινε υπό κατοχή, όμως οι εγκλωβισμένοι κάτοικοι και οι Ριζοκαρπασίτες όπου γης κρατούν ζωντανή την ταυτότητα, την πίστη και την πολιτιστική τους κληρονομιά. Η ιστοσελίδα αυτή καταγράφει και αναδεικνύει τη μνήμη, την καθημερινή ζωή και την παράδοση της κοινότητας.
Κεντρικές θεματικές
Προφορικές μαρτυρίες
Η ιστορία δεν καταγράφεται μόνο στα αρχεία, αλλά και στη μνήμη των ανθρώπων που την έζησαν.
Η γεωγραφία της κοινότητας
Το Ριζοκάρπασο βρίσκεται στη χερσόνησο της Καρπασίας, στο βορειοανατολικό άκρο της Κύπρου, και αποτελεί τη μεγαλύτερη σε διοικητική έκταση κοινότητα της επαρχίας Αμμοχώστου, 67 χιλιόμετρα. Η περιοχή του εκτείνεται μέχρι το ακρωτήριο του Αποστόλου Ανδρέα, συνδυάζοντας καλλιεργήσιμες εκτάσεις, δάση και σημαντικά ιστορικά μνημεία. Η εκτεταμένη ακτογραμμή του, στη βόρεια, νότια και ανατολική πλευρά της χερσονήσου, χαρακτηρίζεται από αμμώδεις παραλίες, βραχώδεις όρμους και παράκτιες νησίδες.
Σύμφωνα με την κτηματολογική διαίρεση, η κοινότητα περιλαμβάνει τέσσερις ενορίες: Λεκό, Ανάβρυση, Αγία Τριάδα και Αφέντρικα. Η Αγία Τριάδα θεωρείται η παλαιότερη από τις ιστορικές οικιστικές ενορίες, ενώ η Ανάβρυση συνδέεται με την Ποταμιά, τον αρχικό οικιστικό της πυρήνα, με τις πηγές και τους παλαιούς υδρόμυλους. Ανατολικά της Ανάβρυσης απλώνεται το Λεκό, στην κοιλάδα του εποχικού χειμάρρου Λεκώτη.
Σημαντικά τοπόσημα της περιοχής είναι ο Άγιος Φίλων, στον χώρο της αρχαίας Καρπασίας, οι ναοί της Παναγίας της Αφέντρικας και της Παναγίας της Δαφνώντας, η Μονή του Αποστόλου Ανδρέα και το ομώνυμο ακρωτήριο, απέναντι από τις νησίδες Κλείδες.
Σταθμοί στον χρόνο
Στην παραθαλάσσια θέση της αρχαίας Καρπασίας ανεγέρθηκε κατά τον 5ο αιώνα μ.Χ. τρίκλιτη παλαιοχριστιανική βασιλική. Ο χώρος συνδέεται με τον Άγιο Φίλωνα και την επισκοπική ιστορία της περιοχής. Τα κατάλοιπά της, μαζί με τον μεταγενέστερο βυζαντινό ναό, μαρτυρούν τις διαδοχικές φάσεις της χριστιανικής παρουσίας στην Καρπασία.
Η διαμόρφωση του Ριζοκαρπάσου συνδέεται στην ιστοριογραφία με την ανασφάλεια που προκάλεσαν οι αραβικές επιδρομές στις παράκτιες περιοχές. Η εγκατάλειψη της παραθαλάσσιας Καρπασίας και η εγκατάσταση κατοίκων προς το εσωτερικό τοποθετούνται ευρύτερα μεταξύ του 7ου και του 10ου αιώνα. Πρόκειται για εκτίμηση ιστορικής περιόδου και όχι για τεκμηριωμένο έτος ίδρυσης.
Στον 12ο αιώνα χρονολογούνται ο βυζαντινός ναός του Αγίου Φίλωνος και ο αρχικός πυρήνας του ναού του Αγίου Συνεσίου. Ο πρώτος ανεγέρθηκε στον χώρο της παλαιοχριστιανικής βασιλικής, ενώ ο δεύτερος αποτέλεσε κεντρικό σημείο της θρησκευτικής ζωής του Ριζοκαρπάσου. Η σημερινή μορφή του Αγίου Συνεσίου προέκυψε και από μεταγενέστερες επεκτάσεις και επεμβάσεις.
Μετά τις εκκλησιαστικές ρυθμίσεις του 1222, κατά την περίοδο της Λατινοκρατίας, η έδρα του Ορθόδοξου επισκόπου Αμμοχώστου μεταφέρθηκε στο Ριζοκάρπασο. Η εξέλιξη αυτή ενίσχυσε την εκκλησιαστική σημασία του οικισμού και τη θέση του στην ευρύτερη περιοχή της Καρπασίας.
Το 1472 ο βασιλιάς της Κύπρου Ιάκωβος Β΄ συνέστησε την κομητεία της Καρπασίας και την παραχώρησε στον υποστηρικτή του Ιωάννη Πέρεζ Φαμπρέγκ. Με επίκεντρο το Ριζοκάρπασο, η κομητεία εντάχθηκε στη φεουδαρχική οργάνωση του κυπριακού βασιλείου, επιβεβαιώνοντας τη διοικητική σημασία του οικισμού κατά τα μεσαιωνικά χρόνια.
Γύρω στο 1840 μαρτυρείται διδασκαλία των «κοινών γραμμάτων» στο Ριζοκάρπασο. Η αναφορά αποτελεί πρώιμη ένδειξη της εκπαιδευτικής δραστηριότητας της κοινότητας, πριν από την ανάπτυξη των μεταγενέστερων σχολικών ιδρυμάτων. Η χρονολογία είναι κατά προσέγγιση και δεν αποτελεί ακριβές έτος ίδρυσης οργανωμένου σχολείου.
Στις 15 Αυγούστου 1867 εγκαινιάστηκε ο νεότερος ναός του Αποστόλου Ανδρέα. Με τη νεότερη ανάπτυξη της Μονής συνδέεται ο Ριζοκαρπασίτης παπά Ιωάννης Νικόλα Διάκου. Η ημερομηνία αφορά τα εγκαίνια του νεότερου ναού και όχι την απαρχή του προσκυνήματος, του οποίου η ιστορία ανάγεται σε παλαιότερες περιόδους.
Το 1917 ιδρύθηκε, με πρωτοβουλία και υποστήριξη της Μονής του Αποστόλου Ανδρέα, η Ανωτέρα Πρακτική Σχολή Ριζοκαρπάσου. Η Σχολή αποτέλεσε τον πρόδρομο του μεταγενέστερου Γυμνασίου και διεύρυνε τις δυνατότητες εκπαίδευσης των παιδιών της κοινότητας και της γύρω περιοχής. Η Μονή και οι απόδημοι Ριζοκαρπασίτες συνέβαλαν ουσιαστικά στη στήριξή της.
Η Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία Ριζοκαρπάσου καταγράφεται στο επίσημο μητρώο με αριθμό εγγραφής 0014/1918. Η εγγραφή της αποτελεί σημαντικό σταθμό στην ιστορία της συλλογικής οικονομικής οργάνωσης της κοινότητας. Ήταν διαφορετική εταιρεία από το Συνεργατικό Παντοπωλείο Ριζοκαρπάσου, το οποίο εγγράφηκε το 1947.
Μετά τη διακοπή της λειτουργίας της το 1921, η Σχολή επαναλειτούργησε το 1926. Η επανέναρξη αποτέλεσε καθοριστικό βήμα για την εδραίωση της μέσης εκπαίδευσης στο Ριζοκάρπασο και τη μετέπειτα εξέλιξη του σχολείου. Το εκπαιδευτήριο εξυπηρέτησε μαθητές τόσο της κοινότητας όσο και άλλων χωριών της Καρπασίας.
Τον Απρίλιο του 1947 το Ριζοκάρπασο απέκτησε το κινηματοθέατρο «Λουϊζιάνα», ιδιοκτησίας Ζαχαρία Πολυβίου. Η δημιουργία του υποστηρίχθηκε οικονομικά από τα αδέλφια του, που ζούσαν στην πολιτεία Λουϊζιάνα των Ηνωμένων Πολιτειών, από την οποία προήλθε και η ονομασία. Ο χώρος συνδέθηκε με τις κινηματογραφικές προβολές και την κοινωνική και πολιτιστική ζωή της κοινότητας.
Το Συνεργατικό Παντοπωλείο Ριζοκαρπάσου Λτδ καταγράφεται στην επίσημη έκθεση της Υπηρεσίας Συνεργατικών Εταιρειών με αριθμό εγγραφής 0251/1947. Αποτελούσε αυτοτελή συνεργατική εταιρεία, διαφορετική από την Πιστωτική Εταιρεία του 1918. Η παρουσία του συμπληρώνει την εικόνα της συνεργατικής οργάνωσης και της οικονομικής ζωής του Ριζοκαρπάσου.
Στις 7 Φεβρουαρίου 1956 ο Πετράκης Γιάλλουρος, μαθητής του Ελληνικού Γυμνασίου Αμμοχώστου με καταγωγή από το Ριζοκάρπασο, σκοτώθηκε από βρετανικά πυρά κατά τη διάρκεια μαθητικής διαδήλωσης. Η θυσία του συνδέθηκε με τη μαθητική συμμετοχή στον αντιαποικιακό αγώνα του 1955–1959 και κατέχει ιδιαίτερη θέση στην ιστορική μνήμη της κοινότητας.
Στις 13 Οκτωβρίου 1958 ο Παναγιώτης Κάσπης σκοτώθηκε σε ενέδρα που είχε οργανώσει με συναγωνιστές του έξω από το Ριζοκάρπασο. Γεννημένος στην κοινότητα το 1939, είχε αποφοιτήσει από το Γυμνάσιο Ριζοκαρπάσου λίγους μήνες νωρίτερα. Η συμμετοχή του στην ΕΟΚΑ και ο θάνατός του αποτελούν σημαντικό κεφάλαιο της τοπικής ιστορίας του αντιαποικιακού αγώνα.
Κατά το έτος της ανεξαρτησίας της Κυπριακής Δημοκρατίας, οι διαθέσιμες τοπικές καταγραφές αναφέρουν 3.151 Ελληνοκύπριους κατοίκους στο Ριζοκάρπασο. Το πληθυσμιακό αυτό στοιχείο αποτυπώνει το μέγεθος της κοινότητας πριν από την εισβολή του 1974. Ο αριθμός αφορά τον ελληνοκυπριακό πληθυσμό και δεν ταυτίζεται με το σύνολο των κατοίκων.
Η τουρκική εισβολή του 1974 ανέτρεψε τη ζωή της κοινότητας. Μέρος του πληθυσμού εκτοπίστηκε, ενώ άλλοι κάτοικοι παρέμειναν στα σπίτια τους υπό συνθήκες εγκλωβισμού. Η παραμονή τους, η διατήρηση της σχολικής και θρησκευτικής ζωής και η συνέχιση των καθημερινών τους δραστηριοτήτων αποτέλεσαν βασικούς άξονες της ελληνοκυπριακής παρουσίας στο Ριζοκάρπασο υπό κατοχή.
Τον Σεπτέμβριο του 1975 το Δημοτικό Σχολείο επαναλειτούργησε στο κτήριο του Αρρεναγωγείου. Το Γυμνάσιο, που είχε υπολειτουργήσει κατά τη σχολική χρονιά 1974–1975, δεν συνέχισε την κανονική λειτουργία του. Η απουσία μέσης εκπαίδευσης αποτέλεσε σοβαρό πρόβλημα για τα παιδιά και τις οικογένειες που παρέμεναν στην κοινότητα.
Στις 23 Απριλίου 2003 άρχισαν διελεύσεις μέσω οδοφραγμάτων, δημιουργώντας νέες δυνατότητες επικοινωνίας και επισκέψεων έπειτα από σχεδόν τρεις δεκαετίες διαίρεσης. Για τους εκτοπισμένους Ριζοκαρπασίτες διευκολύνθηκε η πρόσβαση στον τόπο καταγωγής τους και η επαφή με τους εγκλωβισμένους συγγενείς και συγχωριανούς τους.
Στις 13 Σεπτεμβρίου 2004 επαναλειτούργησε το Γυμνάσιο Ριζοκαρπάσου, έπειτα από διακοπή 29 χρόνων. Η επαναλειτουργία του αποτέλεσε ουσιαστικό σταθμό για την εκπαίδευση των παιδιών της κοινότητας και τη δυνατότητα συνέχισης της φοίτησής τους στον τόπο τους. Το σχολείο στεγάστηκε αρχικά στο κτήριο του Παρθεναγωγείου.
Στις 11 Απριλίου 2005 άρχισε η λειτουργία του Νηπιαγωγείου Ριζοκαρπάσου. Η εξέλιξη αυτή συμπλήρωσε τις εκπαιδευτικές δυνατότητες της κοινότητας με την παροχή προσχολικής εκπαίδευσης και ενίσχυσε τη στήριξη των οικογενειών με μικρά παιδιά.
Στις 7 Νοεμβρίου 2016 πραγματοποιήθηκε τελετή για την ολοκλήρωση σημαντικής φάσης των εργασιών αποκατάστασης της Μονής του Αποστόλου Ανδρέα. Στις 30 Νοεμβρίου ακολούθησε ο εορτασμός του Αγίου στον αποκατεστημένο χώρο. Η παρέμβαση συνέβαλε στη διαφύλαξη του προσκυνήματος, μέσα από τη συνεργασία της Τεχνικής Επιτροπής Πολιτιστικής Κληρονομιάς και του UNDP.
Κατά το 2020, τα μέτρα αντιμετώπισης της πανδημίας COVID-19 επέφεραν κλεισίματα και περιορισμούς στις διελεύσεις. Η εξέλιξη δυσχέρανε τις επισκέψεις και την προσωπική επαφή των εγκλωβισμένων με συγγενείς και οικείους στις ελεύθερες περιοχές. Οι περιορισμοί εφαρμόστηκαν σταδιακά και διαφοροποιήθηκαν κατά τη διάρκεια της πανδημίας.
Στις 4 Ιουνίου 2021 επαναλειτούργησαν όλα τα σημεία διέλευσης, με εφαρμογή υγειονομικών όρων. Η εξέλιξη διευκόλυνε ξανά τις μετακινήσεις προς το Ριζοκάρπασο και την προσωπική επαφή με τους εγκλωβισμένους, έπειτα από την περίοδο των περιορισμών της πανδημίας.
Πολιτισμός & Παράδοση
Ενδυμασίες, φαγητά, έθιμα, τσιαττιστά και παραμύθια: η ζωντανή κληρονομιά του Ριζοκαρπάσου.
Φωτογραφικό αρχείο
Νέα & Ανακοινώσεις
Βιβλία για το Ριζοκάρπασο και την Καρπασία
Βιβλία και εκδόσεις για το Ριζοκάρπασο και την Καρπασία. Πατήστε σε κάθε εξώφυλλο για να το δείτε σε…
Χρίστος Ν. Ταουσιάνης: Δημοτικά τραγούδια
Μέρος 1 Άνοιγμα σε νέα καρτέλα (PDF, 172,2 KB) Μέρος 2 Άνοιγμα σε νέα καρτέλα (PDF, 145,7 KB)
Έχετε φωτογραφίες, έγγραφα ή μια ιστορία από το χωριό;
Το αρχείο μεγαλώνει με τη συμμετοχή των Ριζοκαρπασιτών και των φίλων της κοινότητας.